De vrachtschepen van Aert Schouman (1710 – 1792)

1

Aert Schouman was een bekende Dordtse kunstschilder. Hij heeft buitengewoon veel geproduceerd en vooral zijn vogelstukken zijn wereldberoemd. Hij leefde van 1710 tot 1792, eerst in Dordrecht en vanaf 1753 in Den Haag. Er is veel over de kunst van Schouman geschreven.

Op zijn rivier- en stadsgezichten komen veel schepen voor, maar deze krijgen doorgaans weinig aandacht. De schepen zijn nauwkeurig afgebeeld, hetgeen niet verwonderlijk is aangezien Aert Schouman stamde uit een familie van binnenschippers. Hij zal vaak zijn meegevaren op schepen van familieleden en zo de verschillende typen schepen hebben leren onderscheiden. Dordrecht was in die tijd een grote zeehaven, waar rivierschepen en zeeschepen uit alle windrichtingen bij elkaar kwamen en waar veel lading overgeslagen werd. Dordrecht was ook het eindpunt van vele hout-vlotten, die de Rijn af kwamen drijven. Dat gaf veel activiteit in en om de stad. Dat is ook terug te vinden op de schilderijen en tekeningen van Aert Schouman. In dit artikel worden een aantal prenten van Schouman met schepen afgebeeld en er worden prenten bij gezocht van schepen uit dezelfde periode met dezelfde rompvorm en tuigage. Vervolgens wordt de naam van het type schip vastge-steld. De naam staat vaak op de prent, maar wordt ook wel in andere documentatie gevonden.

English summary .

The ships of Aert Schouman, Dutch artist (1710 – 1792)

Aert Schouman is a well-known artist from Dordrecht, Holland. He produced many paintings and drawings. His work includes portraits, landscapes, exotic birds, river views, engravings, chimney pieces, even wall paper. He lived in Dordrecht from 1710 until 1753, after which he moved to The Hague. A lot has been written about his work, but nothing about the ships on his paintings. In his time, ships were a part of everyday life in Holland. They were used to transport people and goods all over the country.

In this article, several drawings of Aert Schouman are shown and contemporary pictures have been found showing the same hull and similar rigging. Often the pictures give already the name of the type of vessel, but sometimes the name is found in other documentation. It appears that Aert Schouman had a good technical knowledge of the vessels he painted. This may have been because he is from a family of barge skippers. He may have joined them on board, thus learning many details from childhood onwards. In the descriptions below, the name of the type of vessel is given in large type.

1 .  Aert Schouman, 551 11085 – Regionaal Archief Dordrecht (RAD). Beeldbank.regionaalarchiefdordrecht.nl

Aert Schouman. Het dorp ’s-Gravendeel vanaf de Kil – 1747 (afb.: Beeldbank RAD 551-30389)

Toelichting op het zeilschip op de afbeelding.

Katschip

Het was een algemeen handelsvaartuig en werd veel gebruikt om hout te halen uit de Oostzee en zelfs uit de Witte Zee (1650 – 1850). Een katschip was licht gebouwd en had een eenvoudig tuig. Het kon met een bemanning van zeven zeelieden gevaren worden. Sinds het begin van de 19e eeuw zijn deze schepen totaal verdwenen. Hieronder is een afbeelding van een katschip weergegeven door Groenewegen, en er blijkt veel overeenstemming te zijn. Hieruit kan de conclusie getrokken worden dat het op de afbeelding van Schouman om een katschip gaat, ten anker op de Dordtse Kil.

Groenewegen (1754 – 1826), katschip 1790. (Wikipedia).

Aert Schouman. Gezicht op Dordrecht, 1793 (afb.: Beeldbank RAD 551-35060)

Toelichting op het schip rechts op de afbeelding.

Fluitschip

De fluit had een relatief smal hoofddek en een brede romp. Dit in verband met de tolheffing voor de vaart door de Sont bij Kopenhagen. De fluit was bijzonder geschikt voor handelsvaart in Europa vanwege het beperkte aantal bemanningsleden (ongeveer 12 tegenover ongeveer 30 voor vergelijk-bare schepen) en vanwege de geringe diepgang. Ook was het stabieler en sneller, bovendien had het meer laadvermogen. Door het mechanische zagen van hout (met windmolens) konden fluitschepen snel en goedkoop worden gebouwd. Ze voeren (enigszins constructief aangepast) ook op Azië, Afrika, Amerika, en Groenland (walvisvaart).

Groenewegen (1754 – 1826). Kopergravure 1775. Voorstelling van een Engels fluitschip. Opschrift: ‘Engelse Fluyt met een Gaffel, getakeld als een Barkenteyn’.

(Fries scheepvaartmuseum FSM-1978-155)

Aert Schouman. Trasmolen in Zwijndrecht tegenover Dordrecht – 1746 (afb.: Beeldbank RAD 551-30442)

Toelichting op het zeilschip op de afbeelding.

Samoreus of Keulenaar

De Samoreus of Keulenaar is een rijnschip. Ze zijn overmatig lang en plat. Ze waren regelmatig te zien in Dordrecht van 1680 – 1830. Ze voeren ook wel op de Zeeuwse wateren, op de Zuiderzee en de IJssel. Ze konden uitgerust zijn met een gaffel-, spriet- of ferrytuig, naast ra’s aan de grote mast. Het laadvermogen varieerde van 200 – 600 ton. Ze werden soms met wel twintig paarden stroom-opwaarts gejaagd. De Samoreus op de prent van Schouman lijkt een deklast hooi te hebben, want de diepgang is gering. Een kajuit is niet te zien aan dek, wellicht onder de deklast?

Groenewegen (1754 – 1826), Keulenaar of Sammereus 1790. (Wikipedia)

Aert Schouman. Ruïne van ‘t Huys de Merwede, Dordrecht – 1745 (afb.: Beeldbank RAD 551-30418)

Toelichting op het zeilschip op de afbeelding.

Kleine Hoogaars

Gelet op de overhangende boeg en achtersteven lijkt dit een hoogaars te zijn met een spriettuig. Het voeren van de giek als op de prent vergemakkelijkte het passeren van sluizen en bruggen. Kleine hoogaarsen werden ook wel Kinderdijkse hoogaarsen genoemd en werden voor allerlei doeleinden gebruikt: visserij, als beurtscheepje, veerschip of melkschuit. Als ze erg klein zijn werd er wel gesproken van een punt.

Afbeelding: Scheepmodellen 1700 – 1900. W.K. Versteeg 1944

Aert Schouman. Gezicht op Dordrecht naar B. Petri – 1634 (afb.: Beeldbank RAD 551-30579)

Toelichting op het zeilschip links op de afbeelding.

Wijdschip met deklast

Dit schip is waarschijnlijk een wijdschip. Een wijdschip is een type tjalk, dat te breed is voor de Donkere Sluis bij Gouda (B>4,68 m), hier afgebeeld bij Dordrecht met betrekkelijk lichte deklading, misschien turf. Spriettuig en razeil. Het schip rechts lijkt op een gewone tjalk met een spriettuig.

Kopergravure met afbeelding van een wijdschip met spriettuig voor anker. Onderschrift in drie talen: ‘een Zeeuws Beurtman in ‘t Geitsteck bij Harlingen’.  Petrus Schenk 1660 – 1713

(afbeelding: Ottema-Kingma Stichting)

Aert Schouman. Kerk van Sliedrecht, gezien vanaf de Merwede – 1745 (afb.: Beeldbank RAD 551-30443)

Toelichting op het zeilschip op de afbeelding.

Staatsietjalk of Hektjalk

Het schip lijkt een gaffel te hebben, maar de vallen ontbreken. Daarom is aangenomen dat het een spriettuig is hoewel de spriet niet te zien is achter het grootzeil. Het vlet op sleeptouw duidt op een vrachtschip voor de binnenvaart. Hoge achtersteven, met hennegat voor het helmhout, vandaar de aanduiding ‘staatsie’.

Groenewegen (1754 – 1826), Zeeuws beurtschip met staatsie. (www.debinnenvaart.nl)

Aert Schouman. Herberg aan de Kil – 1746 (afb.: Beeldbank RAD 551-30394)

Toelichting op het zeilschip rechts op de afbeelding.

Tjalk met spriettuig

Van de tjalk zijn vele (lokale) varianten bekend, het is moeilijk die nader te duiden. Het lijkt erop dat het schip geen staatsie heeft zodat het helmhout geheel dwars-uit kan draaien (draai-over-boord).

Groenwegen (1754 – 1826), Friese turf tjalk – 1786, ferrytuig en een draai-over-boord roer.

(Rijksmuseum collection RP-P-1910-3460)

Aert Schouman. Houtvlotten in de rivier, gezien vanaf Papendrecht – 1746 (afb.: Beeldbank RAD 551-30491)

Toelichting op het zeilschip op de afbeelding.

Rijnschip met ferrytuig

Op de aquarel van Schouman is een overnaads gebouwd schip te zien zonder berghout, op steven gebouwd. Dit is een Duitse bouwwijze van schepen op de Rijn (zie tekening van Blaeu 1640 hieronder), en is later nog steeds toegepast in het langere Dorstense schip en de langere Dorstense aak van rond het jaar 1900. Het afgebeelde schip ligt afgemeerd tussen houtvlotten, eveneens afkomstig uit Duitsland. Het rijnschip volgens Blaeu is weliswaar anders getuigd, maar de romp is vergelijkbaar.

Uit: P.J.V.M. Sopers – Schepen die verdwijnen

Tekening van Aert Schouman met een gezicht op het Papenbolwerk en het rondeel Engelenburg anno 1649 (afb.: Beeldbank RAD 551-30405)

Toelichting op het veer op de afbeelding.

Overzetveer

Het veer moet geheel met de hand de Merwede oversteken. Aan boord een bespannen wagen en enkele passagiers. Rijkleppen kunnen worden neergelaten zodra het veer met de steven op de oever ligt. Op andere routes werden veren ook wel gezeild (zeilpont).

Overzetveer Kralingen – IJsselmonde. (met ro-ro kleppen voor en achter)

(rovm-digitaal.nl,  veerdiensten)